Γόρτυνα

Σπουδαιότατος αρχαιολογικός χώρος στην πεδιάδα της Μεσαράς, κοντά στο χωριό Άγιοι Δέκα στο 45,5 χλμ. του δρόμου Ηρακλείου προς την Φαιστό. Ανασκαφές από την Ιταλική αρχαιολογική σχολή και από Έλληνες αρχαιολόγους από τα τέλη του 19ου αι. Πρόκειται για την πρώτη ιστορικά ανασκαφή,( 1896 Fred Halbher, Ιωσήφ Χατζιδάκης βρίσκουν και καταγράφουν το κείμενο της μεγάλης επιγραφής των Νόμων).

Η Γόρτυνα υπήρξε μια από τις πιο ισχυρές πόλεις-κράτους της δωρικής Κρήτης. Στην κλασσική και ελληνιστική εποχή η πόλη γνώρισε μεγάλη ανάπτυξη και έγινε αντίπαλος της Κνωσού. Όταν οι Ρωμαίοι κατέκτησαν το νησί, εδώ ίδρυσαν την πρωτεύουσα της επαρχίας της Κρήτης και της Κυρηναϊκής (Λιβύη). Η πόλη καταστράφηκε από τους σεισμούς του 7ου και 8ου αι., βαθμιαία δε εγκαταλείφθηκε ενώ οι Άραβες στα 824 βρήκαν μόνον την Ακρόπολη ακόμη κατοικημένη, δεν μπήκαν δε καν στον κόπο να επιτεθούν μια και δεν ενοχλούσε την πορεία τους προς το Ηράκλειο. Οι ανασκαφές έφεραν στο φως πολλά κτήρια, που αναπτύσσονται σε μια τεράστια έκταση και ανήκουν σε διάφορες περιόδους (περίπου 10 Χ 6 χλμ).

Στον οργανωμένο (επισκέψιμο) χώρο τα κύρια ευρήματα είναι «Η Μεγάλη Επιγραφ», ένα από τα πρώτα νομοθετικά κείμενα του αστικού δίκαιου που συνέταξε ο άνθρωπος, χρονολογείται περίπου αρχές του 5ου αι π.Χ. (η λάξευση του κειμένου στην πέτρα), η σύνταξη όμως του περιεχομένου κατά τους νομομαθείς, ανεβαίνει 3-5 γενιές πριν, δηλαδή 650-570 π.Χ., ενσωματωμένη στο Ωδείο που ανήκε στην ρωμαϊκή πόλη. Η βασιλική του Αγίου Τίτου (6ος -7ος αι.), είναι από τα πρώτα ανασκαμμένα χριστιανικά οικοδομήματα του νησιού αφιερωμένη, κατά την πρώτη παράδοση, στον πρώτο επίσκοπο Κρήτης.

Η έρευνα της L. Banti μετά το 1950, προχώρησε στον χώρο του Πραιτωρείου, τον ναό του Απόλλωνα και το μικρό θέατρο βόρεια του ναού, όπως και στο ναό των Αιγυπτίων θεοτήτων, απ’ όπου και το γνωστότερο των μαρμάρινων συμπλεγμάτων: Σάραπις-Άδης, Ίσιδα-Περσεφόνη και στην μέση ο τρικέφαλος Κέρβερος, στο αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου. Η ίδια ερευνήτρια θα αποκαλύψει, από την μία και την άλλη πλευρά του δρόμου του χωριού Μητρόπολη, την μεγάλη πεντάκλιτη Βασιλική, κτίσμα των χρόνων του Ιουστινιανού, με ενδιαφέροντα ψηφιδωτά δάπεδα. Αργότερα, βόρεια της Βασιλικής Μητροπόλεως, αποκαλύφθηκε μεγάλο περίκεντρο παλαιοχριστιανικό οικοδόμημα (Οκτάγωνο), που φέρει στο δάπεδο τάφο.

Όλα τα παραπάνω συνηγορούν να πιστεύουμε ότι αυτός ο τελευταίος είναι ο ναός του Αγ. Τίτου και δίπλα η Βασιλική, ο κατοπινός Καθεδρικός της πρωτεύουσας. Ο άλλος ναός λοιπόν δίπλα στο Ωδείο είναι ο κατά παράδοση ναός της Παναγίας Κεράς, που ανασκευάσθηκε μετά την αναχώρηση των Αράβων και εγκαταλείφθηκε μερικούς αιώνες αργότερα.

Χάρτης